Propaganda na etykietach zapałczanych – Artykuł z Zeszytów Muzeum Filumenistycznego

Janusz Boss

Propaganda na etykietach zapałczanych

Propaganda, to celowe oddziaływanie na zbiorowości i jednostki, zmierzające do wywołania określonych dążeń i zachowań. Cele propagandowe uzyskuje się w rozmaity sposób.
Z drugiej strony warto zauważyć, że etykieta zapałczana, to miniplakat o największym społecznym zasięgu. Niemal od początku powstania etykiety zapałczane służyły do propagowania różnych idei politycznych czy społecznych. Problematyka gospodarcza natomiast znajdowała swoje miejsce głównie w ramach etykiet reklamowych. W niniejszym przeglądzie chciałbym pokazać niektóre polityczne i społeczne aspekty etykiet zapałczanych.
Polityczny charakter etykiet znalazł szczególne miejsce i porę w końcu I wojny światowej i po jej zakończeniu. Oto kilka etykiet polskich i czechosłowackich, akcentujących symbole narodowe: na polskich etykietach orzeł biały z koroną wg początkowych propozycji godła państwowego; czeskie etykiety przedstawiają lwy, wstęgi lub flagę o barwach narodowych, wreszcie mapę Czechosłowacji, aktualną do 1938 r.

        
        

Polityka się zmienia. Zmienia się też treść haseł na etykietach. Polskie etykiety, obok całkiem neutralnych treści, np. haseł reklamowych lub napisów firmowych, jak popularne przedwojenne „półsłońce”, przedstawiają pewne aktualne idee polityczne, jak to pokazano poniżej.

       

Inaczej rozwijała się propaganda polityczna w Czechosłowacji. Istniała tam silna i dobrze zorganizowana mniejszość niemiecka, co miało także swój wyraz na wyklejanych niemieckojęzycznych etykietach zapałczanych:

       
                

Propaganda, przekazywane treści polityczne, a nawet język zmieniały się razem z losem państw. Można to prześledzić na przykładzie etykiet używanych w jednej fabryce zapałek, ulokowanej w Pińsku na Zachodniej Białorusi. Przed II Wojną Światową fabryka ta była na terenie Państwa Polskiego. Produkowane tam zapałki dostosowano do możliwości finansowych biedniejszych mieszkańców Polesia, jak „zapałki kresowe” o cenie 4 gr. Nie zapominano jednak o nich. – mieli oni swojego reprezentanta na etykiecie w dość dużej serii, znanej jako „stroje ludowe”.

         

Po agresji hitlerowskiej 1.IX.1939 r. i następującej po niej agresji bolszewickiej w dniu 17 września fabryka, jak i cała Zachodnia Białoruś zostają zajęte, a następnie przyłączone do Związku Radzieckiego. Szybko też pojawia się stosowna etykieta BSSR 17 Sentjabra”, drukowana w pośpiechu, o czym świadczy niezbyt staranny druk:

Po agresji niemieckiej na Związek Radziecki 22.VI.1941 r. pińska fabryka produkuje zapałki na potrzeby frontu i zaplecza, ale już niemieckiego. Nie zapomniano też o propagandzie wojennej: głowa niemieckiego żołnierza, czy „Pst!” (reprodukcja popularnego plakatu z czasów wojny), czy czarny niemiecki orzeł:

        

W tym samym czasie inne radzieckie fabryki prowadziły intensywną agitację antyniemiecką. Niżej reprodukowana etykieta pochodzi z fabryki w Gruzji.

Po wojnie fabryka w Pińsku produkowała dalej zapałki, ale już na rynek radziecki, a etykiety w większości były w języku białoruskim. Poniżej trzy etykiety propagandowe z 1959 r. i z 1965 r. poświęcone różnym rocznicom:

Tekst pochodzi z numeru 9. za rok 2010 Zeszytów Muzeum Filumenistycznego.